Po szkole wsparcie nie może się kończyć. Potrzebne rozwiązanie dla dorosłych osób z niepełnosprawnościami

Co dzieje się z młodą osobą z niepełnosprawnością, kiedy kończy edukację, a w Warsztacie Terapii Zajęciowej nie ma dla niej miejsca? Z takim problemem mierzą się rodziny również w Czerwionce-Leszczynach. Apel jednej z mieszkanek stał się impulsem do podjęcia przeze mnie interwencji i rozpoczęcia szerszej dyskusji o systemowym wsparciu dorosłych osób z niepełnosprawnościami. Jednym z rozwiązań, które warto przeanalizować, jest możliwość utworzenia w naszej gminie Środowiskowego Domu Samopomocy.

Sprawa rozpoczęła się od wniosku mieszkanki Czerwionki-Leszczyn, która zwróciła się do radnych o interwencję dotyczącą braku systematycznej opieki i cyklicznych zajęć dla dorosłych osób z niepełnosprawnościami. Opisała sytuację swojego 21-letniego syna z niepełnosprawnością intelektualną, który po zakończeniu edukacji pozostał bez regularnej dziennej formy terapii i aktywizacji. Jak wskazała, na miejsce w Warsztacie Terapii Zajęciowej trzeba długo oczekiwać, a możliwości skorzystania z placówek poza miejscem zamieszkania są ograniczone.

Ten indywidualny przypadek warto potraktować jako sygnał wskazujący na możliwy szerszy problem. Nie chodzi bowiem wyłącznie o pomoc jednej rodzinie, ale również o odpowiedź na pytanie, ilu dorosłych mieszkańców naszej gminy po zakończeniu edukacji pozostaje bez systematycznej terapii, rehabilitacji społecznej, aktywizacji i regularnych kontaktów społecznych.

Pytania do Burmistrza i Starosty

26 sierpnia skierowałem w tej sprawie zapytania do Burmistrza Gminy i Miasta Czerwionka-Leszczyny. Zwróciłem się przede wszystkim o ustalenie rzeczywistej skali problemu: liczby osób oczekujących na miejsce w WTZ lub innej placówce, osób pozostających po zakończeniu edukacji bez regularnego wsparcia oraz mieszkańców, którzy zakończą edukację w ciągu najbliższych 3–5 lat i mogą takiego wsparcia potrzebować.

Zapytałem również o możliwość rozwinięcia lokalnej oferty. Wśród rozwiązań wskazałem m.in. odpowiedni ośrodek wsparcia, Środowiskowy Dom Samopomocy, klub samopomocy, dzienne miejsce aktywizacji albo przedsięwzięcie realizowane wspólnie z organizacją pozarządową. Zasadne jest również sprawdzenie, czy Gmina posiada obiekty, które mogłyby zostać wykorzystane do tego celu.

Równolegle zwróciłem się do Starosty Powiatu Rybnickiego o informacje dotyczące dostępności miejsc w Warsztatach Terapii Zajęciowej, liczby osób oczekujących, czasu oczekiwania oraz możliwości zwiększenia liczby miejsc lub rozwinięcia innych form dziennego wsparcia.

Uważam bowiem, że rozwiązanie tego problemu wymaga współpracy Gminy, Powiatu Rybnickiego, OPS, PCPR, WTZ, organizacji społecznych oraz samych osób z niepełnosprawnościami i ich rodzin.

W piśmie do Starosty zaproponowałem zorganizowanie wspólnego spotkania, którego efektem powinno być określenie rzeczywistej liczby osób wymagających wsparcia, możliwości pomocy osobom oczekującym obecnie, analiza dostępnych form pomocy, wskazanie źródeł finansowania oraz przygotowanie wspólnego planu dalszych działań.

Najpierw diagnoza, później konkretne rozwiązanie

Nie należy jednak już dzisiaj przesądzać, że odpowiedzią musi być jedna konkretna placówka.

Pierwszym zadaniem samorządu powinno być rzetelne rozpoznanie potrzeb mieszkańców. Trzeba ustalić nie tylko liczbę osób obecnie oczekujących na WTZ, lecz także liczbę młodych osób z niepełnosprawnościami, które w kolejnych latach zakończą edukację i będą potrzebowały dalszego, regularnego wsparcia.

Dopiero na podstawie takich danych można odpowiedzialnie zdecydować, czy należy zwiększyć dostępność WTZ, rozwijać usługi asystenckie i wytchnieniowe, stworzyć inną dzienną formę aktywizacji czy też podjąć działania zmierzające do utworzenia Środowiskowego Domu Samopomocy.

Środowiskowy Dom Samopomocy – możliwość warta przeanalizowania

Jedną z możliwości, której zasadność powinna zostać zbadana, jest utworzenie w Czerwionce-Leszczynach Środowiskowego Domu Samopomocy.

ŚDS jest środowiskową formą wsparcia przeznaczoną dla określonych grup osób z zaburzeniami psychicznymi, w tym m.in. osób z niepełnosprawnością intelektualną. Jego rolą jest zapewnienie regularnego wsparcia służącego rozwijaniu i podtrzymywaniu samodzielności, umiejętności społecznych oraz codziennego funkcjonowania.

Ważne jest również to, że funkcjonowanie ŚDS jest zadaniem zleconym z zakresu administracji rządowej, dla którego istnieje system finansowania z budżetu państwa poprzez dotację przekazywaną przez wojewodę. Możliwe jest także pozyskiwanie środków na tworzenie nowych placówek i miejsc.

Dlatego warto, aby władze Gminy przeanalizowały zarówno rzeczywiste zapotrzebowanie na taki ośrodek, jak i możliwości organizacyjne, lokalowe oraz finansowe, w tym możliwość współpracy w tym zakresie z Wojewodą Śląskim.

Premia społeczna – realna możliwość sfinansowania usług

Jednym z konkretnych instrumentów, który powinien zostać przeanalizowany przez Gminę, jest „Premia społeczna”. To projekt skierowany do jednostek samorządu terytorialnego, którego celem jest rozwijanie usług społecznych realizowanych we współpracy z podmiotami ekonomii społecznej.

W obecnym IV naborze jedna JST może otrzymać łącznie do 800 tys. zł, a grant może pokryć do 95 proc. wartości usługi społecznej. Formalnym grantobiorcą pozostaje gmina, powiat lub inna JST, natomiast sama usługa jest następnie realizowana przez podmiot ekonomii społecznej.

To rozwiązanie jest szczególnie interesujące w kontekście potrzeb dorosłych osób z niepełnosprawnościami. Katalog Premii obejmuje 17 rodzajów usług społecznych, w tym usługi dla osób z niepełnosprawnościami, usługi opiekuńcze, wsparcie rodzin oraz poradnictwo specjalistyczne.

Co ważne, Premia społeczna nie jest instrumentem służącym bezpośrednio do budowy Środowiskowego Domu Samopomocy i nie zastępuje systemowego finansowania ŚDS przez wojewodę. Może jednak zostać wykorzystana do uruchomienia lub rozszerzenia konkretnych usług społecznych, także jako rozwiązanie dla osób, które obecnie pozostają bez systematycznej aktywizacji i wsparcia.

W skierowanym do Burmistrza zapytaniu zwróciłem się właśnie o przeanalizowanie możliwości wykorzystania tego instrumentu, sprawdzenie, jakie usługi mogłyby zostać nim objęte oraz czy na terenie Gminy lub w jej otoczeniu działają podmioty ekonomii społecznej posiadające odpowiedni potencjał organizacyjny i kadrowy.

IV nabór przewiduje również możliwość realizowania i rozliczania usług do 31 maja 2029 r., co daje samorządom przestrzeń do przygotowania i wdrażania dłuższych działań, a nie tylko krótkich projektów pilotażowych.

Dlatego Premia społeczna może być jednym z narzędzi pozwalających odpowiedzieć na potrzeby mieszkańców jeszcze zanim powstanie ewentualne rozwiązanie docelowe, takie jak Środowiskowy Dom Samopomocy.

Trzeba sięgać po różne źródła finansowania

Premia społeczna nie jest jedyną możliwością. W wystąpieniach do Burmistrza i Starosty zwróciłem również uwagę na potrzebę przeanalizowania środków PFRON, Funduszu Solidarnościowego, budżetu państwa, Funduszy Europejskich dla Śląskiego oraz innych dostępnych instrumentów.

To ważne, bo dyskusja o nowych usługach nie powinna sprowadzać się wyłącznie do pytania: „czy Gminę na to stać?”. Powinna raczej dotyczyć tego, jakiego wsparcia rzeczywiście potrzebują mieszkańcy i z którego dostępnego mechanizmu można je sfinansować.

Nie każde nowe działanie musi być finansowane wyłącznie z budżetu Gminy. W zależności od rodzaju usługi można analizować m.in. Premię społeczną, PFRON, Fundusz Solidarnościowy, Fundusze Europejskie, a w przypadku ŚDS – finansowanie z budżetu państwa poprzez wojewodę.

23 września temat trafi na komisję Rady Miejskiej

Kolejnym ważnym krokiem będzie dyskusja na forum Rady Miejskiej. 23 września o godz. 17.30 temat wsparcia dorosłych osób z niepełnosprawnościami będzie omawiany podczas posiedzenia komisji Rady Miejskiej w Czerwionce-Leszczynach.

W spotkaniu, obok radnych i pracowników samorządowych, uczestniczyć będą mogli również mieszkańcy, w tym osoby, które skierowały do Rady Miejskiej wniosek o podjęcie działań w tej sprawie. Będzie to bardzo dobra okazja, aby przedstawiony przez rodzinę problem stał się początkiem konkretnej i szerszej rozmowy o potrzebach dorosłych osób z niepełnosprawnościami oraz realnych możliwościach Gminy w zakresie rozwijania systematycznych form wsparcia.

Chciałbym, aby dyskusja nie ograniczyła się jedynie do wskazania istniejących problemów. Powinna być początkiem wspólnego poszukiwania rozwiązań – zarówno dla osób potrzebujących pomocy już dziś, jak i tych, które w kolejnych latach zakończą edukację.

Wśród tematów, które warto podjąć podczas komisji, są dostępność Warsztatów Terapii Zajęciowej, rozwój usług społecznych i dziennych form aktywizacji, współpraca Gminy z Powiatem Rybnickim oraz organizacjami społecznymi, możliwości pozyskania zewnętrznego finansowania, a także zasadność i możliwość utworzenia w Czerwionce-Leszczynach Środowiskowego Domu Samopomocy.

To również dobra okazja, aby wysłuchać bezpośrednio mieszkańców i rodzin. To właśnie ich doświadczenia, zestawione z danymi OPS, Powiatu i innych instytucji, powinny być jednym z punktów wyjścia do dalszych decyzji.

Potrzebujemy rozwiązania na lata

Najważniejszym celem podejmowanych działań jest doprowadzenie do sytuacji, w której ukończenie szkoły przez osobę z niepełnosprawnością nie będzie oznaczało jednocześnie zakończenia systematycznego wsparcia.

Potrzebujemy działania na dwóch poziomach. Pierwszy to pomoc osobom i rodzinom, które znalazły się w trudnej sytuacji już dzisiaj. Drugi – stworzenie rozwiązania systemowego na kolejne lata, opartego na wiedzy o tym, ilu mieszkańców potrzebuje poszczególnych usług i ilu młodych ludzi będzie kończyło edukację.

Tak sformułowałem również swój wniosek do Burmistrza: apel mieszkanki powinien zostać potraktowany jako sygnał wskazujący na możliwą lukę w systemie wsparcia, a działania powinny równolegle obejmować pomoc potrzebującym obecnie oraz przygotowanie długofalowego rozwiązania opartego na rzeczywistej diagnozie i wykorzystaniu dostępnych środków zewnętrznych.

Środowiskowy Dom Samopomocy może być jednym z takich rozwiązań. Czy będzie rozwiązaniem najlepszym – powinny pokazać dane, rozmowy z mieszkańcami i rodzinami oraz analiza możliwości organizacyjnych i finansowych Gminy. Najważniejsze, aby problem został dostrzeżony, dokładnie zdiagnozowany, a za dyskusją poszły konkretne działania.

Posiedzenie komisji 23 września może być pierwszym ważnym krokiem do przejścia od indywidualnego apelu mieszkanki do wypracowania systemowego rozwiązania dla dorosłych osób z niepełnosprawnościami w Czerwionce-Leszczynach.

Marcin Stempniak
radny Rady Miejskiej w Czerwionce-Leszczynach